Xalqaro munosabatlarda geografik yaqinlik hamisha ham hamkorlikning chuqurligini belgilab bermaydi. Oʻzbekiston va Ozarbayjon umumiy quruqlik chegarasiga ega emas, biroq bugungi kunda aynan ular oʻrtasidagi makon — Markaziy Osiyo, Kaspiy va Janubiy Kavkaz — Yevrosiyo iqtisodiy bogʻlanishining eng istiqbolli yoʻnalishlaridan biriga aylanmoqda.
Zamonaviy oʻzbek-ozarbayjon hamkorligining oʻziga xosligi ham shunda. Oʻzbekiston Markaziy Osiyodagi eng yirik inson salohiyatiga, oʻsib borayotgan sanoat bazasiga, salmoqli resurslarga va jadal rivojlanayotgan qayta tiklanuvchi energetikaga ega. Ozarbayjon Kaspiy, Janubiy Kavkaz, Turkiya hamda Yevropa transport-energetika yoʻnalishlari kesishmasida strategik oʻrin egallaydi. Ikki mamlakatning iqtisodiy imkoniyatlari bir-birini takrorlamaydi, balki toʻldiradi.
Shu bois barqaror rivojlanish bosqichma-bosqich ikki tomonlama kun tartibining alohida yoʻnalishi emas, balki savdo, transport, energetika, investitsiyalar, ekologiya va inson kapitalini yagona uzoq muddatli strategiyaga birlashtira oladigan tamoyilga aylanmoqda.
2026-yil 23-avgustda ikki davlat munosabatlari qoʻshimcha siyosiy va iqtisodiy turtki oldi. Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyevning Oʻzbekistonga davlat tashrifi doirasida Abadiy doʻstlik toʻgʻrisidagi shartnoma imzolandi. Shu bilan bir vaqtda tomonlar savdo-iqtisodiy va investitsiyaviy hamkorlikning yangi mezonlarini belgilab oldi. Soʻnggi besh yilda oʻzaro tovar aylanmasi uch baravar oshdi, 2030-yilga qadar uning hajmini 1 milliard dollarga yetkazish vazifasi qoʻyildi. Qoʻshma loyihalar allaqachon energetika, kimyo va togʻ-kon sanoati, toʻqimachilik, qishloq xoʻjaligi, qurilish hamda boshqa tarmoqlarni qamrab olgan.
Bu — tamoyiliy jihatdan muhim tendensiya: munosabatlar asosan siyosiy-diplomatik yaqinlikdan oʻzaro bogʻliq iqtisodiy manfaatlarning shakllanishiga oʻtmoqda.
Biroq keyingi bosqich endi faqat savdo hajmi va qoʻshma korxonalar soni bilan oʻlchanmasligi lozim. Xalqaro tajriba shuni koʻrsatadiki, eng barqaror hamkorliklar davlatlar qoʻshilgan qiymat yaratishning qoʻshma zanjirlarini shakllantirganda vujudga keladi.
Bunday oʻtish uchun eng aniq maydonlardan biri — Trans-Kaspiy xalqaro transport marshruti, yaʼni Oʻrta koridor.
Jahon banki bahosiga koʻra, zarur investitsiyalar jalb etilgan va samaradorlik oshirilgan taqdirda Oʻrta koridor boʻylab yuk oqimlari 2030-yilga borib uch baravar ortishi, tashish vaqti esa ikki baravar qisqarishi mumkin. Ayni paytda koridorni faqat Xitoy bilan Yevropa oʻrtasidagi quruqlik koʻprigi sifatida emas, balki mintaqaning oʻz davlatlari oʻrtasidagi savdo va ishlab chiqarish aloqalarini rivojlantirish vositasi sifatida ham koʻrish lozim.
Oʻzbekiston va Ozarbayjon uchun aynan shu yondashuv eng istiqbolli koʻrinadi. Oʻzbek-ozarbayjon qoʻshilgan qiymat koridorini yaratish strategik maqsadga aylanishi mumkin. Gʻoyaning mazmuni transport yoʻnalishi boʻylab qoʻshma qayta ishlash, logistika, ombor quvvatlari, sertifikatlashtirish va ishlab chiqarishni rivojlantirishdan iborat. Masalan, Oʻzbekistonda ishlab chiqarilgan yoki qisman qayta ishlangan mahsulot Kaspiy yoʻnalishi orqali Ozarbayjondagi keyingi ishlab chiqarish va logistika zanjirlariga qoʻshilib, Kavkaz, Turkiya va Yevropa bozorlariga chiqishi mumkin.
Bu yerda ayniqsa toʻqimachilik, meva-sabzavot mahsulotlari va ularni qayta ishlash mahsulotlari, kimyo hamda elektrotexnika sanoati, rangli metallar va qurilish materiallari istiqbolli koʻrinadi.
Bunday yondashuv oddiy tranzit modelidan tamoyiliy jihatdan farq qiladi. Barqaror rivojlanish uchun davlat hududidan oʻtgan konteynerlar sonining oʻzi emas, balki yaratilayotgan qiymatning qaysi qismi milliy iqtisodiyotlarda qolishi, transport yoʻnalishi atrofida qancha yangi korxona va ish oʻrni vujudga kelishi muhimdir.
Shu bilan birga, yangi temir yoʻllar va terminallar qurilishi oʻz-oʻzidan bogʻlanish muammosini hal qilmaydi. Jahon banki Oʻrta koridorning asosiy cheklovlari qatorida bojxona va chegara jarayonlarining yetarli darajada raqamlashtirilmaganini, axborot almashinuvining sustligini hamda tashish ishtirokchilari oʻrtasidagi muvofiqlashtiruvni yaxshilash zaruratini ajratib koʻrsatadi.
Oʻzbekiston va Ozarbayjon munosabatlarining yana bir oʻziga xos jihati — loyihalarni ilgari surishda allaqachon ishtirok etayotgan qoʻshma investitsiya jamgʻarmasi koʻrinishidagi moliyaviy mexanizmning mavjudligi. 2026-yil avgust sammitida tomonlar uning imkoniyatlaridan faolroq foydalanish zarurligini alohida taʼkidladi.
Keyingi qadam faqat ikki tomonlama moliyalashtirishdan uchinchi hamkorlarni birgalikda jalb qilishga oʻtishdan iborat boʻlishi mumkin.
Ayni paytda yangi jamgʻarma tuzish shart emas. Mavjud mexanizmdan sifatli ishlab chiqilgan bir necha loyihani tayyorlash uchun foydalanish va ularning har biriga mos xalqaro ishtirokchini jalb qilish amaliyroqdir.
Bular Fors koʻrfazi davlatlarining energetika kompaniyalari va jamgʻarmalari, Turkiyaning sanoat hamkorlari, Yevropa moliya institutlari boʻlishi mumkin.
Modelning afzalligi shundaki, Oʻzbekiston va Ozarbayjon investorga endi ikkita alohida milliy bozorni emas, balki Markaziy Osiyo, Kaspiy va Janubiy Kavkazni bogʻlaydigan loyihani taklif etadi.
Hududlararo hamkorlikda ham katta zaxira mavjud. 2026-yilda ikki davlat hududlari oʻrtasidagi aloqalar sezilarli darajada faollashdi; avgust sammiti arafasida Ozarbayjonga Toshkent, shuningdek, Buxoro va Namangan viloyatlari rahbarlari tashrif buyurdi.
Xalqaro tajriba shuni koʻrsatadiki, shaharlarning birodarlashuv munosabatlari madaniy aloqalardan keyin aniq loyihalar amalga oshirilganda eng foydali boʻladi.
Bir holatda bu suvni tejovchi texnologiya, boshqasida — qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, energiya samarador jamoat binosi, raqamli munitsipal xizmat yoki qoʻshma sayyohlik marshruti boʻlishi mumkin.
Bunday yondashuv qimmat institutlar tashkil etishni talab qilmaydi. U allaqachon mavjud hududlararo aloqalardan foydalanish imkonini beradi, biroq asosiy mezonni — oʻlchanadigan natijani joriy etadi.
Pirovardida, oʻzbek-ozarbayjon munosabatlarining eng qiziqarli istiqboli alohida loyihalar doirasidan chiqadi.
Uzoq vaqt davomida Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz asosan qoʻshni, biroq alohida geosiyosiy makonlar sifatida qaraldi. Bugun transport, energetika va savdo bu geografiyani bosqichma-bosqich oʻzgartirmoqda.
Shu bilan birga, eʼtibordan chetda qoldirib boʻlmaydigan omil mavjud. Jahon banki iqlim oʻzgarishlari taʼsirida Kaspiy dengizi sathining pasayishini Oʻrta koridor port infratuzilmasi uchun xavflar qatoriga kiritmoqda. Demak, transkaspiy hamkorligining barqarorligi nafaqat infratuzilma qurilishini, balki infratuzilmaning oʻzini iqlim oʻzgarishlariga moslashtirishni ham qamrab olishi lozim.
Oʻzbekiston va Ozarbayjon Qozogʻiston hamda xalqaro moliya institutlarini jalb qilgan holda Kaspiy yoʻnalishidagi transport va energetika loyihalarining iqlimiy barqarorligi boʻyicha qoʻshma amaliy tadqiqotlar tashabbusi bilan chiqishi mumkin. Bu ayniqsa muhim, chunki bugun qabul qilinayotgan qarorlar oʻn yilliklarga moʻljallangan.
Oʻzbek-ozarbayjon hamkorligining betakrorligi aynan Kaspiy makonining ikki tomonini birlashtirish imkoniyatidadir. Oʻzbekiston Markaziy Osiyoning kalit ishlab chiqarish va logistika tugunlaridan biriga, Ozarbayjon esa Janubiy Kavkaz orqali gʻarb bozorlariga chiqishning eng muhim boʻgʻiniga aylanishi mumkin.
Shu bois strategik maqsad shunchaki tovar aylanmasi va tranzitni oshirish emas, balki Markaziy Osiyo — Kaspiy — Janubiy Kavkaz barqaror rivojlanish koridorini bosqichma-bosqich shakllantirish boʻlishi mumkin.
Muslim Ergashbayev
Barqaror rivojlanish markazi — boʻlim boshligʻi